Het woord café komt uit het Frans en heeft etymologisch dezelfde roots als koffie. De eerste cafés ontstonden in de 17de eeuw als koffiehuizen. Geleidelijk aan gingen ook kroegen waar vooral bier gedronken werd zichzelf café noemen en ontstond een grote variëteit aan ‘drankhuizen’. Grégory Sorgeloose, mededirecteur van Sorgeloose & Trice, een firma die gespecialiseerd is in de verkoop van horecabedrijven, waagt een poging tot overzicht.
De meest voorkomende synoniemen voor café zijn bar, bistro, kroeg, estaminet, taverne of zelfs coffeeshop, waarbij elke term gekenmerkt wordt door zijn eigen universum. Wat al deze termen gemeen hebben, is en blijft nog steeds het sociale aspect, want mensen gaan vooral op café om andere mensen te ontmoeten, ideeën uit te wisselen, te discussiëren en plezier te maken onder het genot van allerlei drankjes – en occasioneel – hapjes. De oorsprong van het woord ligt in het Midden-Oosten, waar cafés ontstonden en zoals gezegd dienstdeden als plaatsen om de gelijknamige drank te nuttigen, terwijl de gasten naar muziek luisterden, lazen of bordspellen speelden.
Was het café in het collectieve onderbewustzijn tot voor kort nog een ontmoetingsplaats om te niksen en een populaire plek om te lachen of te debatteren over even gevarieerde als lichte onderwerpen, dan is daar ondertussen toch verandering in gekomen. Cafés evolueren namelijk mee met de innovatieve horecaconcepten die opkomen, zonder af te doen aan hun hoofdfunctie van gezellige ontmoetingsplaats.
Plaatsen waar klanten elkaar bij het eerste contact bij de voornaam noemden en elkaar bij het eerste afscheid een hartelijke kus gaven.
De verschillende soorten cafés en hun nuances…
Wie heeft er nog nooit op een gammele houten stoel of een Spartaans bankje in een café gezeten? Ze vormen een integraal onderdeel van ons erfgoed en onze cultuur. En da’s geen toeval. In een land dat van oudsher bevolkt wordt door brouwerijen en brouwers, was het noodzakelijk plaatsen te creëren waar dit schuimende bier kon worden geschonken. En het was gebruikelijk om op elke straathoek een ‘stationscafé’ of een ‘postcafé’ te vinden, waar lokaal geproduceerde bieren werden geschonken. Rond 1900 waren er in België 3.223 brouwerijen voor 185.036 drinkgelegenheden (bron: Wikipedia), ofwel 1 café per 32 inwoners!
Maar de historische Belgische caféhouders zijn langzaam maar zeker verdwenen, net als het pilsbier, dat steeds schaarser is geworden, omdat de vraag daarnaar is gehalveerd en mensen op zoek gaan naar specialere dranken. We hebben het natuurlijk over de cafébazen die vroeger achter de toog aan hun tapkranen stonden, klaar om naar elk sterk verhaal te luisteren of een troostende schouder te bieden. U kent ze wel, die cafés waar trends geen vat op lijken te hebben en waar het meubilair ondertussen vintage is geworden. Plaatsen waar de klanten elkaar bij het eerste contact joviaal begroetten en elkaar bij het eerste afscheid hartelijk kusten. Dit type etablissementen werd geleidelijk overgenomen door eigenaars uit het Oosten (Armeniërs, Arameeërs, Chaldeeërs, Albanezen, Kosovaren, Serviërs, Kroaten, Grieken, enz.) die er vaak een familiezaak van maakten en er keihard werkten om er een succes van te maken. Hoewel deze etablissementen waarschijnlijk niet meer dezelfde sfeer hebben als vroeger, zijn ze nog steeds een vaste waarde in de horecasector. De koffie is er nooit echt buitengewoon, maar ook niet slecht. De koekjes, sapjes en limonades zijn niet dezelfde als diegene die je in trendy zaken krijgt. De inrichting is vaak eenvoudig en onveranderd gebleven op een paar LED-lampen na. Deze cafés vallen meestal onder een brouwerijcontract, waardoor ze hun concept niet radicaal kunnen veranderen. Zijn de brouwers de bewakers van een uitstervend brouwerserfgoed? Het is een vraag die zich opdringt. Tot de bekendste brouwers behoren Lorada (Vorst), PamPam (Kasteleinsbuurt), Supra Bailli (Baillistraat) en zelfs Laboureur (Brussel).
Tegelijkertijd zijn sommige van deze cafés, in de meeste arbeiders- of achterstandswijken, getransformeerd tot ‘bingocafés’ die hun inkomsten vooral halen uit gokwinsten.
Natuurlijke wijn en ter plaatse gebrande koffie
In andere, meer burgerlijke buurten, zijn de cafés bijna volledig verdwenen en vervangen door andere, meer gesofisticeerde zaken met bohotrekjes: wijn-, koffie- en cocktailbars waar klanten nippen van ter plaatse gebrande koffie, natuurlijke wijn en lokale bieren met hoog artisanaal gehalte. Vaak kunnen gasten er kleine gerechten eten, bereid door ecologisch verantwoorde koks die de korte keten aanhangen. De cocktails worden geshaket door getatoeëerde en bebaarde mixologen. Nieuwe termen zoals pet’nat, flat white, blend, kombucha & kefir hebben er hun intrede gedaan, wat zorgt voor een bloemrijke en kruidige taal. Klanten houden het beschaafd en genieten er met mate. Waarom zou je een Jup’ aan een kleverige toonbank naast het Zuidstation achteroverslaan als je in een meer beschaafde omgeving kunt genieten van een hip organisch drankje, al dan niet opgesmukt met een stukje rozijnenbrood? Kortom: een ander soort buurt vraagt om een ander soort café! Denk onder meer aan de Grizzly (Elsene), la Famille (Elsene), Tortue (Ukkel), Wine Fever (Elsene), Cali (Waterloo), de Refuge (Ukkel), Chez Richard (Zavel), enz.
Nieuwe authentieke cafés
Met de nieuwe jonge garde die de laatste jaren haar eerste stappen in de horeca zette, zal het u niet ontgaan zijn dat het Belgische brouwerserfgoed weer in de belangstelling staat. De werkgelegenheid in de sector is hoog, terwijl het brouwersvak weer in de mode geraakt met almaar meer geavanceerde expertises. Ook al waren de Belgische bieren altijd al bejubeld in de hele wereld, toch hadden de Belgen geen affiniteit meer met hun eigen producten, die werden beschouwd als saai en ouderwets. Niemand is sant in eigen land.
Maar ondertussen hertekenen nieuwe producten voortdurend het Belgische brouwerslandschap. Het aantal micro- en nanobrouwerijen neemt toe en zowel de verpakkingen als de etiketten worden kleurrijker, soms als eerbetoon aan het verleden, vaak als carte blanche voor de kunstenaars van morgen. De dranken lenen zich tot diverse creatieve experimenten. Nieuwe authentieke cafés die aanleunen bij de cafés van weleer schieten als paddenstoelen uit de grond en zijn plaatsen waar deze nieuwe bieren met veel ceremonieel worden geproefd, wat voor een immersieve ervaring zorgt. Hoewel de ontvangst net zo hartelijk is als in de stamcafés van vroeger, stopt elke vergelijking daar. De merkbeleving en de degustatie staan centraal. Enkele voorbeelden: Beerstorming, Nano Brasserie de l’Ermitage, Lutgarde, Ginette, Brussels Beer Project, Bobbi, enz.
Het brouwersvak geraakt weer in de mode met almaar meer geavanceerde expertises.
De neocafés
In het grootste deel van het Brusselse Gewest, in de wijken die niet te precair en niet te burgerlijk zijn, worden neocafés uit de grond gestampt. Ze herrijzen vaak uit de as van oude etablissementen die geen toekomstperspectief meer hadden. Net als de modesector, die gekenmerkt wordt door cyclische bewegingen en een permanent komen en gaan van trends, verleidt dit soort van etablissementen opnieuw een hele generatie die op nostalgische wijze het sociale karakter van deze activiteiten herontdekt. De koffie komt er van een lokale brander die het product respecteert, het bier komt ook van een microbrouwerij uit de buurt en bezoekers vinden er de ware ziel van het café terug. De inrichting is authentiek en geïnspireerd door de clichés van vroeger; bovendien zijn dit soort zaken non-stop open. Enkele voorbeelden? Café Circus (Londenplein), Café Tulipant (Fernand Cocq), Le Dillens (Sint-Gillis), Chez Franz (Brugmann), Kastar Café (Elsene), Café Winok (Schaarbeek), enz.
En laten we tot slot niet vergeten dat koffie momenteel populairder dan ooit is. Overal vind je koffiebars in alle maten en formaten. Denk maar aan Buddy Buddy (Toison d’Or), Corica (Brussel), Natural Caffé (Louise), Belga & Co (Bailli), Cup 28 (Bailli), Fika (Elsene),…
Klinken op morgen
De wondere wereld van de cafés, kroegen en bars wordt met andere woorden elke dag opnieuw uitgevonden, zonder dat we er echt aandacht aan besteden. Ze maken deel uit van het decor en het erfgoed. Ze zijn er altijd geweest, en zullen er altijd zijn, want elke periode kent zijn eigen diepte- en hoogtepunten; dat zijn momenten die we graag delen bij een frisse pint of een kop koffie. Elk uur heeft zijn eigen type klant. En elke buurt heeft zijn eigen type café. Dat is de evidentie zelve. Houd dus uw oren en ogen open als u door de stad loopt. Het is niet onmogelijk dat de oude bistro waar u elke ochtend langsloopt uit zijn as herrijst en dat u in de verleiding komt er iets te gaan drinken, “gewoon om eens te kijken”.